رغبت در ثواب ، اين عبادت تاجران است ، و جمعى عبادت الهى كردند از ترس عذاب ، اين عبادت غلامان است ، و جمعى عبادت خدا كردند براى شكر او ، اين عبادت آزادان است « 1 » . و به سند معتبر از حضرت امام رضا عليه السّلام منقول است كه : اگر خدا مردم را امّيدوار نمىگردانيد و نمىترسانيد به بهشت و دوزخ ، هرآينه بر مردم واجب بود كه او را اطاعت كنند و عصيان او ننمايند ، براى تفضّل و احسانى كه نسبت به ايشان كرده است ، و براى آن نعمتها كه بيش از استحقاق به ايشان كرامت فرموده « 2 » . و تفكّر در آلاء و نعماى الهى نهايت ندارد ، كما قال تعالى : وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها « 3 » و اين تفكّر از اعظم عبادات است ، و موجب مزيد محبّت و قرب ، و داعى و باعث بر فعل عبادات ، و صارف از منهيّات و محرّمات است . دوّم : عبادت جمعى است كه باعث ايشان بر عبادت تحصيل قرب حضرت بارى جلّ شأنه است ، و مراد از قرب نزديكى زمانى و مكانى نيست ؛ زيرا كه خداوند عالميان از زمان و مكان منزّه است ، و قرب الهى را معانى بسيار است ، به بيان دو معنى در اين رسالهء مختصره اكتفا مىنمايد . يكى قرب به‌حسب مرتبه و كمال است ، يعنى كه چون حضرت واجب الوجود كامل من جميع الجهات است ، و نقص در ذات و صفات او به هيچ وجه راه ندارد ، و ممكن تمام نقص و عجز و ناتمامى است ، از اين جهت نهايت تقابل و تباين در ميان واجب و ممكن حاصل است ، و هرچند يك نقص از نقايص خود را ازاله مىنمايد ، و از فيّاض على الاطلاق كمالى از كمالات بر او فايض مىگردد ، او را

--> ( 1 ) نهج البلاغة ص 510 ح 237 . ( 2 ) عيون اخبار الرضا عليه السّلام 2 / 180 . ( 3 ) سورهء نحل : 18 .